سال ۲۰۰۲ از نظر بروز توفان هاي سهمگين، باران هاي بسيار شديد، سيل، خشكسالي و ميزان درجه حرارت كره زمين، در سطح محلي و منطقه اي ركورد هاي بي سابقه اي از خود بر جا گذا شت. خسارت اقتصادي حوادث آب و هوايي جهان در اين سال ۵۳ ميليارد دلار بود كه نسبت به سال ۲۰۰۱ قريب ۹۳ درصد افزايش داشت. اين افزايش تا حدي ناشي از بازگشت جريان ال نينو درميانه سال بود. تعداد كل حوادث طبيعي اين سال حدود ۷۰۰ حادثه بود كه از اين ميان ۵۹۳ حادثه در زمره حوادث آب و هوايي بودند. ۹۸ درصد از كل خسارتي كه شركت هاي بيمه در اين سال بابت فجايع طبيعي پرداخت كردند مربوط به توفان هاي شديد و سيل بود.



حوادث آب و هوايي خسارت هاي جاني زيادي نيز در بر داشت. قريب ۸۰۰۰ نفر از مردم جهان در اثر توفان ها، سيل ها، خشكسالي ها، گرماي شديد و يا سرماي فوق العاده جان سپردند و بسياري از كساني كه جان به در بردند با خطر بيماري هايي مانند وبا، اسهال هاي عفوني، مالاريا و تب دنگو روبه رو شدند.

فجايع آب و هوايي از نظر دلاري بيشترين خسارت را در كشور هاي صنعتي ايجاد مي كنند اما از نظر نسبت ميزان خسارات به توليد ناخالص ملي كشور ها و نيز از نظر تعداد تلفات انساني بيشترين صدمات به كشور هاي در حال توسعه وارد مي شود.

پرخسارت ترين حادثه سال ۲۰۰۲ سيل رودخانه دانوب و آلب بود كه در مرداد ماه روي داد. شركت بيمه مونيخ (Munich Re ) كه بيمه كننده شركت هاي بيمه است و اطلاعات مربوط به فجايع طبيعي جهان را جمع آوري مي كند اين سيل را « بدترين سيل اروپا در چند قرن اخير و احتمالا بدترين سيلي كه از سيل مرداد سال ۱۳۴۲ ميلادي تا كنون در اين منطقه رخ داده است » خواند. ظرف دو روز در آلمان به اندازه اي كه معمولا در يك سال باران مي بارد بارندگي شد. حداقل ۱۰۸ نفر جان خود را ازدست دادند و ۴۵۰هزار نفر ناچار شدند محل زندگي خود را تخليه كنند. كل خسارت اقتصادي اين سيل ۵/۱۸ ميليارد دلار برآورد شد.

در دسامبر و اوايل ژانويه همان سال (دي و بهمن سال ۸۰ ۱۳) سرماي فوق العاده مسكو ۳۰۰ نفر را كشت و مقارن با آن شرق روسيه با سنگين ترين برف و بوراني كه حد اقل در ۵۰ سال اخير سابقه نداشت مواجه شد. در جنوب روسيه ذوب شدن يخ ها موجب بروز سيل هايي بي سابقه شد و هزاران نفر از مردم ناچار از ترك آشيانه شدند. ماه بعد شهر لاپاز، پايتخت بوليوي، مورد هجوم سهمگين ترين توفان تاريخ خود قرار گرفت و در ظرف كم تر از يك ساعت هر فوت مربع از خاك آن تقريبا يك گالن آب دريافت كرد. سپس در ماه جولاي ( تير ۸۱ ) برف سنگين و سرماي فوق العاده بوليوي، آرژانتين و پرو را فراگرفت و تنها در پرو ۵۹ نفر را كشت و به ۸۶۶۸۲ نفر آسيب رساند.

در ماه مه و ژوئن همان سال ( ارديبهشت و خرداد ۸۱) گرماي ۵۰ درجه آسياي جنوب شرقي را از حال برد. در هندوستان بيش از ۱۲۰۰ نفر به كام مرگ فرو رفتند. در تاريخ اين كشور اين بيشترين تلفاتي است كه تا كنون ظرف يك هفته در اثر گرماي شديد رخ داده است. در اواخر تير ماه باران هاي سيل آسا،  رانش گل و سيل ۳۰۰ هندي را كشت و زندگي بيش از ۱۰ ميليون نفر راتحت تاثير خود قرار داد. اما در عين حال باران موسمي شبه قاره هند كه طبق روال هر ساله انتظار مي رفت در همين ايام ببارد رحمت خود را از بخش بزرگي از اين كشور دريغ كرد و در نتيجه براي اولين بار در ۱۵ سال گذشته در هند يك خشكسالي سراسري بروز كرد.

در ايالات متحده و استراليا گرما و خشكي هوا منجر به آتش سوزي هاي وسيعي شد و خسارت هاي زيادي به كشاورزي وارد آورد. در بسياري از نواحي ايالات متحده چنان خشكسالي شديدي بروز كرد كه از زمان توفان شن معروف دهه سي ميلادي سابقه نداشت. بين ماه ژوئيه و اكتبر (  تير تا مهر ۱۳۸۱ ) استراليا به علت خشكسالي ۴۰۰۰۰ شغل روستايي را از دست داد و در نتيجه نرخ رشد اقتصادي آن يك درصد سقوط كرد. چين نيز در اثر خشكسالي خود كه شديد ترين خشكسالي يك قرن گذشته اين كشور بود شديدا خسارت ديد. ميزان خسارت چين را ۲/۱ ميليارد دلار برآورد كرده اند. بيش از ۸۰۰۰۰۰ نفر در نواحي شرقي و شمالي چين تحت تاثير اين خشكسالي قرار گرفتند.

در ماه مه (  ارديبهشت ۸۱ )  باران شديد در كنيا حداقل ۵۳ نفر را كشت و بيش از ۱۵۰۰۰۰۰ نفر را جابه جا كرد. در همان حال كه كنيا با سيل دست و پنجه نرم مي كرد از اريتره گزارش رسيد كه چنان خشكسالي بدي حادث شده كه حتي براي اين كشور نيز غير طبيعي است. هر چند بيماري ايدز و جنگ و مشكلات سياسي نيز در بروز قحط و غلايي كه بيش از ۱۸ ميليون نفر از مردم را در سراسر آفريقا مبتلا كرده نقش دارند اما علت اصلي آن الگوهاي متغير آب و هوايي است.

بعد از چند ماه گرما و خشكي هوا، در ميانه سال ۲۰۰۲ توفان دريايي شديدي بخش اعظم آسياي جنوب شرقي و ژاپن را درنورديد. از ماه ژوئن تا آگوست ( خرداد تا مرداد ۸۱ ) باران و سيل و رانش گل بي سابقه در چين ۱۱۰۰ نفر را كشت و ۸۰۰۰۰ نفر را مجروح كرد. سيل درياچه دونگتينگ واقع در استان هونان زندگي ۴/۸ ميليون نفر را بر هم زد و ۴/۵ ميليارد خسارت بر جاي گذاشت. در سپتامبر (  شهريور ۸۱ ) توفان و گردباد عظيمي در كره شمالي به وقوع پيوست كه از نطر حجم بارندگي و ميزان خسارت تمام ركورد هاي قبلي اين كشور را در هم شكست و ۶/۶ ميليارد دلار خسارت وارد كرد. در سوي ديگر جهان يعني حوضه اقيانوس اطلس نيز ماه سپتامبر از نظر شدت و ميزان بروز توفان هاي گرمسيري ركورد را شكست و فعال ترين ماه بود.

از سال ۱۹۸۰ تا كنون ۱۰۸۶۷ فاجعه مرتبط با آب و هوا در سطح جهان روي داده كه در مجموع ۵۷۵۰۰۰ نفر تلفات انساني و بيش از ۱ تريليون دلار (  به دلار سال ۲۰۰۱ ) خسارت اقتصادي بر جاي گذاشته است. ميزان بروز حوادث آب و هوايي شديد به طور كاملا روشني رو به افزايش است. در ايالات متحد تعداد حوادث آب و هوايي از دهه ۱۹۷۰ تا كنون پنچ برابر شده است. در سطح جهان نيز تعداد فجايع بزرگ آب و هوايي نسبت به دهه ۱۹۶۰ چهار برابر شده است. در نتيجه، متوسط خسارت سالانه حوادث آب و هوايي نيز پيوسته افزايش مي يابد به طوري كه ميزان آن كه در سال هاي دهه هشتاد ميلادي اندكي بيش از ۲۵ ميليارد دلار بود در دهه نود به قريب ۷۱ ميليارد دلار افزايش يافت. خسارات ناشي از فجايع آب و هوايي عظيم (يعني حوادثي كه منابع منطقه را فلج مي كند و برخورد با آن نيازمند كمك خارجي است ) از اين هم سريع تر افزايش يافته است.

متوسط خسارت سالانه حوادث آب و هوايي فاجعه آميز در سال هاي دهه نود از ۴۳ ميليارد دلار فراتر رفت كه تقريبا سه برابر رقم مشابه در سال هاي دهه هشتاد و پنج برابر سال هاي دهه هفتاد و هشت برابر متوسط سال هاي دهه شصت است.

هرچند پيشرفت روش هاي پيش بيني و بهبود آمادگي مقابله با حوادث آب و هوايي تعداد متوسط مرگ و مير ناشي از اين حوادث راكاهش مي دهد لكن شمار افرادي كه اين حوادث بر زندگي آنها تاثير مي گذارد پيوسته افزايش مي يابد. مثلا در اقيانوسيه مرگ و مير ناشي ازفجايع آب و هوايي بين سال هاي دهه ۷۰ تا دهه ۹۰ قريب ۲۱ درصد افزايش يافت حال آن كه تعداد افرادي كه تحت تاثير اين فجايع قرار گرفتند در همان دوره از ۲۷۵۰۰۰ نفر به ۱۸ ميليون نفر صعود كرد. ۵۸ درصد از ۴۳ ميليون نفر پناه جوي جهان به علت فجايع زيست محيطي، و عمدتا آب و هوايي، ترك ديار كرده اند. كلاوس توپفر ( رئيس برنامه محيط زيست سازمان ملل، يونپ ) معتقد است كه به احتمال زياد تعداد پناهندگان زيست محيطي تا سال ۲۰۱۰ دوبرابر شده و به ۵۰ ميليون نفر خواهد رسيد.

چند برابر شدن اين خسارات انساني و اقتصادي تنها ناشي از افزايش تعداد حوادث جوي فوق العاده شديد نيست بلكه افزايش جمعيت جهان و تمركز روزافزون انسان ها و ثروت در مناطق شهري و نواحي آسيب پذير نيز در آن نقش دارد. همچنين برخي فعاليت هاي انساني، مانند پاك تراشي شيب هاي بالا دست رودخانه ها، اين اثرات را تشديد كرده است. در بسياري موارد اقداماتي كه به منظور دفع يا تخفيف فاجعه به عمل آمده، مانند احداث سد ها و بند ها و بهمن گيرها و غيره، مردم را به نواحي ساحلي، كناره رودخانه ها و دور و بر تپه ها كشيده است و در آنها احساس امنيت كاذبي به وجود آورده و عملا هزينه فجايع آب و هوايي آينده را افزايش داده است.

دانشمندان معتقدندكه روند افزايش درجه حرارت كره زمين شدت و تعداد حوادث آب و هوايي فوق العاده شديد را بيش از اين افزايش خواهد داد. پيش بيني مي شود كه در قرن بيست و يكم درجه حرارت متوسط سطح كره زمين با سرعتي افزايش يابد كه حد اقل در ده هزار سال گذشته سابقه نداشته است. حتي مختصر افزايش درجه حرارت مي تواند سيستم هاي كم فشار را از مسير طبيعي خود خارج كند و موجب شود در يك منطقه تكرر بارندگي و شدت آن بطور ناگهاني و به گونه اي بسيار شديد افزايش يابد. وقتي شدت يك حادثه آب و هوايي - حتي اندكي- افزايش مي يابد خسارات آن چند برابر مي شود مثلا هرگاه شدت باد ۱۰ درصد افزايش يابد خسارات ناشي از آن ۱۵۰ درصد بيشتر خواهد بود. بنابر اين انتطار مي رود كه تغيير آب و هواي كره زمين روند صعودي خسارات اقتصادي و تلفات انساني فجايع زيست محيطي را تشديد كند.

گزارشي كه اخيرا يونپ ( برنامه محيط زيست سازمان ملل ) منتشر كرده حاكي از آن است كه اگر روند هاي فعلي ادامه يابد تا دهه آينده خسارت اقتصادي فجايع آب و هوايي جهان سالانه به ۱۵۰ ميليارد دلار بالغ خواهد شد. به گفته متخصصان شركت بيمه مونيخ خسارت برخي حوادث « خاص » و بسيار مخرب به ۱۰۰ ميليارددلار هم خواهد رسيد. افزايش هزينه بيمه ممكن است برخي شركت هاي بيمه و نيز برخي بانك ها را به ورشكستگي بكشاند.